الگوی عینی همت وكار

استاد مطهری در زمان تحصیل و همچنین فعالیت‌های پس از آن الگویی از همت و كار است كه می‌توان شاخصه‌های آن را در موارد ذیل جستجو كرد:

1- شدت كار و تلاش در تحصیل علم :

به نقل از همسر ایشان آمده است: \ "برخی مواقع در اثر شدت كار و فشار تلاش‌های فكری، اعتراف می‌كرد كه خسته‌ام و سرم گیج می‌رود. \ "(اداره فرهنگی ستادمشترك سپاه، 1380، ص21) ایشان برای درك و فهم عمیق و دقیق دروس تمام همت. توان خویش را بكار می‌گرفت. در این رابطه به تقل از شهید قدوسی آمده است: \ "پشتكار و كثرت مطالعه‌ی آقای مطهری در مدرسه فیضیه همه‌ی ما را به اعجاب می آورد و تاكید می‌كرد كه استاد مطهری وقتی اصول فقه را خوانده بود مدعی بود كه جزوه و اثری نیست كه در این زمینه باشد و من آن را ندیده باشم. \ "(همان، ص30)

2- اهتمام و تلاش در عرصه‌ی سیاسی :

در حالی كه شهید مطهری به عنوان یك چهره‌ی علمی و فرهنگی شهرت داشت و دغدغه‌های علمی بخشی از اوقات ایشان را به خود اختصاص می‌داد، اما ایشان در راه نیل به اهداف سیاسی بلندش و در رأس آن برپایی حكومت اسلامی از عضویت در هیأت‌های مؤتلفه تا برگزاری جلسات درس شناخت در كانون توحید برای حل مشكلات فكری و جلوگیری از انحراف بیشتر منافقین(سازمان مجاهدین) فروگذار نبود.

3- كار و همت در عرصه فرهنگی و اجتماعی :

در عین حال كه استاد در عرصه ی علمی و سیاسی تلاش و پشتكار فراوان داشت، اما مانعی از كارو همت در عرصه‌ی فرهنگی و اجتماعی نبود. برای هدایت و راهنمایی بشر دو راه است؛ یكی راه گفتن و نوشتن، دیگر راه پیشقدم شدن و هرگز گفتن به قدر پیشقدم شدن اثر ندارد. بزرگان گفتند: دو صد گفته چون نیم كردار نیست. (مجموعه آثار، ج32، ص181)

جایگاه و اهمیت كار و همت در اندیشه شهید مطهری

مهمترین شاخصه‌ها و مؤلفه‌هایی كه شهید مطهری به عنوان اهمیت به كار و تلاش در اسلام مورد اشاره قرار می‌دهد، عبارتند از: 1
- مقدس شمردن كار و تلاش: شهید مطهری معتقد است در اسلام كار به عنوان یك امر مقدس شناخته شده
2- همسویی و انطباق كار با عبادت و خداپرستی: بر خلاف وجود نگاه دنیا گریز و رهبانیت پسند در برخی از ادیان و مكاتب دیگر و همچنین تلقی منافات بین دین و عمل در نگاه ماركسیستی، شهید مطهری بین كار و خداپرستی منافاتی نمی‌بیند. (همان، ج25، ص457)
3-طرد بیكاری و بیگاری: اسلام دشمن بیكاری، بیگاری است. انسان به حكم اینكه از جامعه بهره می گیرد و بهره می برد و به حكم اینكه كار بهترین عامل سازنده‌ی خود و اجتماع و بیكاری بزرگترین عامل فساد است، باید كار مفید انجام دهد. اسلام انگل بودن و كل برجامعه بودن را در هر شكل، موردلعنت قرار داده است. (همان، ج2، ص457)

زمینه‌ها و لوازم كار و تلاش

1ـ هدفمندی و معنی‌دار بودن كار: شهید مطهری معتقد است، \ "انسان مادامی كه غایتی را تصور نكند، وجود ذهنی برایش حل نشود، اراده‌ی انجام كاری برایش پیدا نمی‌شود، همین كه غایت و فایده‌ی كار در ذهنش منقش شد، آن وقت است كه میل و اراده‌اش منبعث می‌گردد و فعل از وی صادر می‌شود\ ". (همان، ج2، ص422)
2ـ استعدادیابی برای كار: طبیعی است استعدادها و علایق انسآن‌ها برای انجام كارها و فعالیت‌ها متفاوت است و لذا \ "هركسی باید كاری را انتخاب كند كه در آن استعداد دارد، تا آن كار علاقه‌ی او را به خود جذب كند. اگر كار مطابق استعداد و مورد علاقه انسان نباشد و انسان آن را فقط به خاطر درآمد و مزد انجام دهد، این اثر تربیتی را ندارد و شاید فاسدكننده‌ی روح هم باشد. انسان وقتی كاری را انتخاب می‌كند، باید استعدادیابی هم شده باشد\ ". (همان، ج22، ص792)
3ـ حاكمیت عدالت و نفی تبعیض: از نگاه شهید مطهری در جامعه‌ی اسلامی باید شرایط عادلانه‌ی شكوفایی استعدادها فراهم آید. \ "جامعه‌ی اسلامی جامعه‌ی طبیعی است، نه جامعه‌ی تبعیض و نه جامعه‌ی تساوی منفی. تز اسلام، كار، پرورش استعداد و استحقاق به اندازه‌ی كار است\ ". (همان، ج2، ص113)
4ـ فراهم بودن فضای رقابت مثبت: شهید مطهری به وجود میدان رقابت سالم برای واداشتن افراد به كار و تلاش بیشتر، اعتقاد دارد و نبود رقابت را در خمودگی فكری جامعه مؤثر می‌داند. (همان، ج15، ص108)
5ـ ترویج فضای توكل و اعتماد به خدا: شهید مطهری با نگاه به ویژگی‌های جهان‌بینی دینی در یك كل مرتبط با هم می‌گوید: \ "اعتقاد درست به قضا و قدر الهی، یك نفر باایمان را در عمل و فعالیت صحیح مطمئن‌تر و به نتیجه‌ی كار امیدوارتر می‌كند\ ". (همان، ج 1، ص413) با چنین نگاهی یأس و تردید رنگ باخته و در عوض نشاط و امید به نفع كار تقویت می‌شود.

آثار تربیتی كار

شهید مطهری می‌گوید: \ "بعد از دیانت، مدرسه‌ای برای تربیت انسان، بهتر از مدرسه‌ی كار ساخته نشده است\ "(همان، ج22، ص 799). اثرات و تبعات تربیتی كار را كه استاد مستقیم مورد اشاره قرار داده عبارتند از:
1ـ افزایش احساس عزت و شخصیت: با توجه به آثار تربیتی كار، شهید مطهری براین باور است كه \ "نتیجه‌ی كار تنها خلاصی از فقر و گرسنگی نیست، بلكه چندین چیز دیگر هم به دنبال دارد، از آن‌جمله این كه كار بر عزت و شخصیت انسان می‌افزاید و او را در نظر خودش محترم می‌نماید. یعنی حس احترام به ذات و اعتماد به شخصیت در او ایجاد می‌كند و بدیهی است كه هر چیزی كه باعث و سبب محترم شدن شخصیت انسان در نظر خودش و نظر دیگران باشد، او خودش محترم و شایسته‌ی تكریم و تعظیم است\ ". (همان، ص163)
2ـ تمركز خیال: بیكاری و تنهایی را اسلام از آن رو منع می‌كند كه می‌تواند تالی فساد شده و آثار منفی به دنبال داشته باشد. شهید مطهری در تفسیر این كلام حضرت علی(ع) كه فرموده: \ " یعنی اگر تو نفس را به كار مشغول نكنی او تو را به خودش مشغول می‌كند\ " می‌گوید وقتی كه انسان یك كار و یك شغل دارد، آن كار و شغل او را به سوی خود می‌كشد و جذب می‌كند. به او مجال برای فكر و خیال باطل نمی‌دهد\ ". (همان، ج22، ص788) از سوی دیگر شهید مطهری تمركز خیال را موجب انضباط فكری و توفیق‌های ناشی از آن نیز می‌داند كه در واقع ناشی از كار و كنده شدن از افكار پراكنده و بیهوده است.
3ـ آزادگی و شرافت: احساس بی‌نیازی از دیگران و شرافت مرتبط با آن در گرو كار و تلاش است.

همت، نشانه بزرگی و نشاط

شهید مطهری با ذكر این جمله‌ی حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) كه فرموده‌اند: قدرالرجل علی قدر همته، یعنی قدر و اندازه‌ی هر كس همان قدر و اندازه‌ی همتش است، اهمیت و استحكام این سخن را این گونه می‌رساند كه \ "جمله‌های خیلی عجیب و پرمعنایی است\ ". با چنین نگاهی ایشان همت را نشانه‌ی چند ویژگی مثبت به شرح ذیل بر می‌شمارد:
1ـ همت نشانه‌ی بزرگی روح: وی معتقد است \ "مسلما همت بزرگ نشانه‌ی روح بزرگ است و همت كوچك نشانه‌ی روح كوچك است\ "
2ـ همت نشانه‌ی سلامت و نشاط روان: از زاویه‌ای دیگر، استاد وجود همت و عمل در راستای آن را نشان‌های از روح و روان سالم دانسته. (همان، ج22، ص150)
3ـ همت نشان قدرشناسی از خویش: شهید مطهری همت را به میزان قدرشناسی از خویش ارتباط می‌دهد كه این نگاه، ادامه‌ی همان دیدگاه حضرت امیر(ع) به همت است. وی در توضیح این نظر خویش می‌گوید:
\ "روح بزرگ یك آرزوی بزرگ است، یك اندیشه‌ی بزرگ و وسیع است، یك خواهش و اراده‌ی بزرگ، یك نعمت بزرگ است... روح بزرگ به كمی و كوچكی و حقارت تن نمی‌دهد، به كم از قدر خود راضی نمی‌شود\ ". (همان، ج17، ص660)

آثار همت و اراده

شهید مطهری با همطراز شمردن همت با نبوغ و حتی عشق و ایمان، برخورداری از آن را دارای اثرات و نتایج ویژه‌ای می‌داند كه امكان فائق آمدن بر كمبودها و نواقص و پذیرش سختی و زحمت را برای انسان و جامعه فراهم می‌آورد. (همان، ج2، ص264). استادبردو اثر ویژه كار و تلاش تاكیدكرده‌اند:
1ـ تولید استقامت و پشتكار برای كارهای بزرگ: استاد انجام كارهای بزرگ را بدون داشتن همت متناسب با آن شدنی نمی‌داند و معتقد است با همت برخی كارهای به ظاهر نشدنی هم عملی می‌گردد. (همان، ج14، ص436)
2ـ جبران كمبودها و معایب: غالب اوقات كمبود یا نبود اراده و همت موجب می‌شود كارها متوقف و به بهانه‌ی كمبودها و مشكلات، این ضعف توجیه شود. (همان، ج18، ص329)

موانع و آفات همت و اراده

همت و اراده‌ همچون سایر پدیده‌ها و خصایل انسانی دارای موانع بازدارنده، كاهش‌دهنده و آفاتی است كه از نظر استاد شهید دور نمانده است. مهم‌ترین آفت‌ها عبارتند از:
1ـ فضای تبعیض و بی‌عدالتی: از دیدگاه شهید مطهری نباید هیچ تبعیض و بی‌عدالتی در جامعه را برتافت بلكه \ "باید این طور باشد كه روستازادگان با استعداد بتوانند دانشجو بشوند و بعد از دانشمندی به مقام وزیری برسند و همیشه باید این طور باشد كه پسران ناقص عقل عقب بمانند و سقوط كنند\ ". در این صورت است كه صاحبان همت انگیزه‌ی بروز آن را پیدا و برای نیل به كسب بزرگی تلاش خواهند كرد.
2ـ عدم تشخیص بزرگی و كوچكی: گاهی فرد یا جامعه در تشخیص و مقیاس اندازه‌گیری كارها، اهداف و آرمان‌ها دچار مشكل می‌شود و لذا همت و تلاش خود را به هدر داده و یا از وصول به اهداف و آرمان‌های بلند و بزرگ باز می‌ماند. استاد چنین طرز فكر و نگاهی را كه صرفاً به ظاهر امور نگریسته و نتیجه‌ی مهم و اساسی را نادیده می‌گیرد، یك بیماری و یك انحراف بزرگ از تعلیمات عالیه اسلامی\ " بر می‌شمارد.
3ـ غفلت از اهتمام به تمام ابعاد سعادت: از نگاه شهید مطهری انسان دارای ابعاد روحی و مادی است كه باید به طور مناسب تأمین شده و برای تأمین سعادت دنیای و آخرت به كارگیری شود. \ "همت و اراده باید مصرف تأمین همه‌ی شرایط سعادت گردد و ناچار باید به نسبت معین میان آن‌ها تقسیم شود و اگر جاذبه‌ی یكی از آن‌ها همت و اراده را به سوی خود بكشاند و سایر شرایط به زمین بماند، بدیهی است كه بدبختی رو خواهد آورد\ ".

نتیجه‌گیری

مروری بر سیره و اندیشه‌ی استاد شهید مرتضی مطهری و جستجوی موضوع این مقاله یعنی همت و كار، گویای این است كه ایشان برای همت و كار جایگاه و اهمیت بالایی قائل بوده و با نگاهی دینی به موضوع هر دو را سرمایه‌ی تأمین سعادت و نشانگر وجود سلامت روان، بزرگی روح، آزادگی و شرافت دانسته و خود نیز عامل به آن در زندگی عملی بوده است و در این نگاه از علم و تجربه‌ی تاریخی و اجتماعی نیز برخوردار بوده است.
* متفكر شهید آیت‌الله مرتضی مطهری: - بعد از دیانت، مدرسه‌ای برای تربیت انسان، بهتر از مدرسه كار ساخته نشده است. - نتیجه كار تنها خلاصی از فقر و گرسنگی نیست، بلكه چندین چیز دیگر هم به دنبال دارد، از آن جمله این كه كار بر عزت و شخصیت انسان می‌افزاید.
* متفكر شهید آیت‌الله مرتضی مطهری: - همت بزرگ، نشانه روح بزرگ است و همت كوچك نشانه روح كوچك است. - روح بزرگ یك آرزوی بزرگ است، یك اندیشه بزرگ و وسیع است، یك خواهش و اراده بزرگ، یك نعمت بزرگ است